Bobur adabiy muhiti va uning manbalari (Бобур адабий муҳити ва унинг манбалари) Reja KirishBoburning Hindistonda adabiy muhit yaratishiBoburning ijodi va adabiyotga qo‘shgan hissasiHindistonda turkiy adabiyotning o‘rniXulosaAdabiy muhitning shakllanishi ko‘pincha yirik shoir va adiblarning ijodiy faoliyati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular o‘z atrofida iste’dodli ijodkorlarni birlashtirgan holda muayyan adabiy an’analarni yaratganlar. O‘zbek adabiyoti tarixida Hirot, Toshkent, Qo‘qon, Buxoro, Samarqand va Xorazm kabi yirik madaniy markazlarda shakllangan adabiy muhitlar katta ahamiyat kasb etadi. Alisher Navoiydan keyingi davrda bunday adabiy muhitning yetuk namoyandalaridan biri Zahiriddin Muhammad Bobur edi. XVI asrda u Hindistonda «Buyuk Boburiylar saltanati»ni barpo etib, nafaqat buyuk siyosatchi, balki iste’dodli shoir va ma’rifatparvar hukmdor sifatida ham o‘z nomini tarixga muhrladi. Bobur Hindistonda adabiyot, san’at va ilm-fanning rivojlanishiga katta hissa qo‘shib, Movarounnahr va Xurosondan ko‘plab ijodkorlarni o‘z atrofiga to‘pladi. … Bobur barpo etgan adabiy muhit keyingi avlod hukmdorlari tomonidan ham davom ettirildi. Uning vorislari – Humoyun Mirzo (1530-1540, 1556), Akbarshoh (1556-1605), Jahongir (Shahzoda Salim, 1605-1628), Shoh Jahon (Shahzoda Xurram, 1628-1658), Avrangzeb Olamgir (1658-1707) kabi hukmdorlar ilm-fan va san’at homiylari sifatida tanilganlar. Keyingi davrlarda ham Boburiy hukmdorlari – Muazzamshoh (Bahodirshoh I, 1707-1712), Jahondorshoh (1712-1713), Farrux Siyar (1713-1719), Muhammad Shoh (1719-1749), Ahmadshoh (1749-1754), Olamgir (1754-1759), Ali Gavhar (Shoh A’lam, 1759-1806), Akbarshoh (1806-1837) va Bahodirshoh II (1837-1858) davrlarida ham adabiyot va san’at rivojlanishda davom etdi. … Haydar Mirzo Boburning turkiy she’riyatdagi muvaffaqiyatlarini, jumladan, uning «Mubayyin» nomli she’riy asarini yaratganini qayd etadi. Bu asar, o‘z davrida, fiqh dasturida qo‘llanilgan va muhim ilmiy manba sifatida e'tirof etilgan. Bobur, shuningdek, turkiy aruzni mukammal shaklda yozgan shoir sifatida tanilgan, va uning yaratgan asarlari o‘z davrining yetuk asarlaridan biri sifatida qabul qilingan. Xulosa Boburning serqirra ijodi va uning davridagi saroy adabiy muhiti ko‘plab safdosh va yosh qalamkashlarni ilhomlantirib, Hindiston turkiyzabon adabiyotining ravnaq topishi uchun mustahkam asos yaratdi. Uning adabiy va siyosiy faoliyatidagi eng muhim jihatlardan biri shundaki, shoh Bobur umrining so‘nggi yillarida butun Hindistonni yagona kuch ostida birlashtirishga ulgurmagan bo‘lsa-da, shoir Bobur o‘z xalqi adabiyotini osmono‘par Himolay tog‘laridan olib o‘tib, Hindistonda turkiy badiiyatni keng yoyishga muvaffaq bo‘ldi. Bobur o‘z ijodi bilan nafaqat o‘zbek adabiyoti, balki umuman, turkiy she’riyat rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning she’rlari nafis ifodasi, badiiy mahorati va ichki tuyg‘ularning jo‘shqinligi bilan ajralib turadi. U forsiy she’riyatga ham yaxshi tanish bo‘lib, ayrim asarlarini fors tilida bitgan. Ammo shunga qaramay, u o‘z asarlarida turkiy tilga ko‘proq e’tibor qaratib, o‘zbek adabiyotining Hindistonda chuqur ildiz otishiga xizmat qildi. Bobur yaratgan adabiy muhit uning avlodlari va saroy atrofidagi ijodkorlar tomonidan davom ettirildi. Turkiyda ijod qilgan shoirlarning aksariyati forsiy tilni ham yaxshi bilgan va ikki tilda qalam surganlar. Bu esa Hindiston saroy adabiyotining ikki tilli – turkiy va forsiy – ruhda rivojlanishiga zamin yaratdi. Boburning adabiyotga bo‘lgan yuksak e’tibori va uning ijodkorlik iste’dodi tufayli Boburiylar davri turkiy adabiyotining yuksalish davriga aylandi.