KIRISH Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Jahonda tarixan qaror topgan va insoniyat sivilizatsiyasi va madaniyatini o‘zida aks ettirgan hamda yog‘och konstruksiyalardan iborat bo‘lgan tarixiy-madaniy ob’ektlarni biologik organizmlarning zararli ta’siridan himoyalash va ularning to‘liq butunligini saqlab qolishga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu o‘rinda, ksilofag-hasharotlar alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ularning tabiiy va o‘zlashtirilgan muhit sharoitlariga o‘ta ko‘nikuvchanligi, ko‘payish intensivligining yuqoriligi, zaharli kimyoviy moddalarga moslashuvchanligi ularni nafaqat tarixiy-madaniy ob’ektlar, balki aholi maskanlariga bo‘lgan jiddiy ta’sirini ham keltirib chiqarmoqda. tadqiqotning dolzarbligi. Dunyoda inson qo‘li bilan yaratilgan ko‘plab yog`och inshoot va buyumlarga termitlarchalik jiddiy va tartibli ravishda zarar еtkazuvchi biror-bir hasharot yo‘q. Termitlar turar joylar, tarixiy yodgorliklar, sanoat, gidrotexnik va boshqa bino hamda inshootlarning devorlari oraligi, deraza va eshik romlari, shift bostirmalari, tomning qalin tuprogi oraligi va pollar ostida yirik, oziga xos uya qurib, yogoch va boshqa osimlik mahsulotlari bilan faol oziqlanib katta talofat keltiradi. Shuningdek termitlar temir yol shpallari, telegraf simyogochlariga ham jiddiy zarar еtkazadi. Ular yog‘och va o‘simliklardan tashqari qog‘oz, karton, mato, namat, jun va boshqa umuman olganda 70 turdagi materiallar bilan oziqlanadilar. Hasharotlarning termitlar turkumiga mansub vakillari tabiatda juda keng tarqalgan bo‘lib, ular tuproq bilan bogliq bolgan har xil ekologik muhitlarda jamoa hosil qilib hayot kechiradi. Hozirgi davrda ularning 2800 ortiq turi malum. Ularning 120 turi zararkunanda sifatida qayd qilingan (Belyaeva, 2004). Termitlar barcha tropik va issiq mamlakatlarda haqiqiy ofat hisoblanib, buning misoli sifatida turar joylarning, mebel, libos va oyoq kiyimlarining yaroqsiz holga kelishi, turli yovvoyi osimliklar, daraxt va boshoqli ekinlarning qurishi, sugorish kanallari, pristan, barja, togon va ulamalarning termit zararidan yupqalashganligi tufayli suv bosimi ostida vayronaga aylanishini korsatib otish kifoyadir. Termitlar koplab arxiv va kutubxonalarda saqlanayotgan kitoblarning ham butunlay yoq bolishiga olib keladi. Ozbekiston hududida Anacanthotermes avlodiga mansub 2 ta tur: turkiston va katta kaspiy orti (A.turkestanicus Jacobs., A.ahngerianus Jacobs.) termitlari tarqalgan bolib, ayniqsa keyingi 20-30 yil davomida Respublikamizning deyarli barcha viloyatlarida va Qoraqalpogiston Respublikasida aholi xonadonlari, qishloq xo‘jaligi binolari va hatto tarixiy obidalarga katta zarar еtkazmoqda. Turkiston termiti mamlakatimizning ko‘pchilik hududlarida aholi turar joylarini, tarixiy madaniy obidalar, inshootlar va boshqa qurilish binolarining yog‘och qismlarini kuchli zararlab misli ko‘rilmagan darajada ziyon еtkazayotganligini alohida qayd qilish zarur. Garchand respublikamiz ayrim hududlarida Turkiston termitining bioekologik xususiyatlari o‘rganilib, turli davrlarda ulardan qarshi zararlanishning oldini olish hamda qirib yo‘qotish usul va vositalari ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, ammo.Surxandaryo vohasi sharoitida Yogʻoch bilan oziqlanuvchi hasharotlari tarqalish, ularning morfologiyasi еtarlicha o‘rganilmagan. Ularga qarshi kurashning tavsiya etilgan usul va vositalari еtarlicha samara bermasligi yoki tavsiya etilgan asosiy kimyoviy preparatlarning odamlarga, shuningdek issiqqonlik hayvonlarga va atrof muhitga kuchli salbiy tasir korsatishi tufayli ishlab chiqarishdan olib tashlangan. Ushbu dalil va sabablar Surxondaryo viloyati janubiy tumanlarida tarqalgan yogʻoch bilan oziqlanuvch hashoratlarni morfologiyasini organish yuzasidan tadqiqotlarni chuqurlashtirish nihoyatda dolzarb masala ekanligidan darak beradi.