Sestiń tarqalıwın úyreniw ushın 1660-jılı Robert Boyl mınaday tájiriybe ótkergen. Shiyshe qalpaqtıń astına saattı qoyǵan. Bunda saattıń shıqıldap júrgen dawısı arqayın esitilip turǵan. Bunnan keyin qalpaq ishindegi hawanı sorıp ala baslaǵan. Saattıń shıqıldaǵan dawısı paseńlep, aqırında pútkilley esitilmey qalǵan. Demek, sestiń tarqalıwı ushın ortalıq kerek eken. Vakuumda terbelisti tarqatatuǵın hesh nárse joq. Ulıwma, ses qalayınsha tarqaladı? Kamerton shaqası terbelgende onıń janındaǵı hawada qısılıwlar hám keńeyiwler payda boladı. Sońınan qısılıw hám keńeyiw hawa bóleksheleri arqalı átirapqa tarqaladı. 1. Gazlarda dawıstıń tarqalıwı. Stadionlarda ótkerilgen úlken jıyınlarda hár túrli uzaqlıqta jaylasqan radioqalpaqlardan shıqqan bir túrli dawıslardıń bir waqıtta emes, al aldınlı-keyinli esitiletuǵınına itibar bergen bolsańız kerek. Aspanǵa atılǵan raketalardıń aldın jarqıraǵanı, keyninen onıń jarılǵan dawısın da esitkensiz. Gúldirmama waqtında, shaqmaq shaqqannan birazdan keyin onıń gúldirlegen dawısı keledi. Demek, sestiń hawada tarqalıw tezligi jaqtılıqtıń tarqalıw tezliginen ádewir kishi eken. Sestiń hawada tarqalıw tezligin birinshi ret 1636-jılı francuz alımı M. Mersen ólshegen. Sestiń 20ºC daǵı tezligi 343 yaki 1235 qa teń. Bul shama mıltıq oǵınıń tezliginen shama menen eki ese kem. Sestiń tezligi hawa temperaturasınıń kóteriliwi menen artadı. Ses tezligi 10ºC da 337,3 m/s, 0ºC da 331,5 m/s, 30ºC da 348,9 m/s hám 50ºC da 360,3 qa teń. Hár túrli gazlar, suyıqlıqlar hám qattı deneler ushın 0ºC daǵı ses tezligi kestede keltirilgen. 2. Suyıqlıqlarda sestiń tarqalıwı. Suyıqlıqta bóleksheler gazlarǵa qaraǵanda tıǵızıraq jaylasqanlıǵı sebepli olarda sestiń tarqalıw tezligi úlkenirek boladı. Sestiń suwdaǵı tezligin birinshi ret 1826-jılı J. Kolladon hám Ya. Shturm Shveycariyadaǵı Jeneva kólinde ólshegen. 8ºC lı suwda ólshengen tezlik 1440 m/s tı quraǵan. Kanallarda shomılǵanda suw astında eki tastı bir-birine urıp kóriń, onıń dawısın esitken oqıwshılar da bar shıǵar. Sırtta turıp suw ishinde payda etilgen seslerdi nege esitpeymiz? Usıǵan qarap balıqlar ses shıǵarmaydı degen juwmaqqa da barǵanbız. Rus tilindegi «Balıqtay saqaw» degen sóz usınnan qalǵan. Negizi balıqlar da, basqa suw haywanları – kitler, delfinler de ses shıǵarıp, bir-biri menen xabarlasıp turadı. Tek suwda payda etilgen sestiń 99,9% suw qáddinen izine qaytıp ketedi. Tap usı sıyaqlı hawada júzege keltirilgen ses te suw ishine ótpeydi. 3. Qattı denelerde sestiń tarqalıwı. Bunı úyreniw ushın oyınshıq telefon jasaymız. Aǵashtan islengen eki shırpı qutısın alıp onıń tasların shıǵarıp taslaymız. Hár birinde bırewden shóbin qaldırıp, belinen bir jiptiń eki ushın shırpıǵa tesip kirgizip, shóplerge baylaymız. Qutılardı jawıp, jipti kerip tartamız. Telefon tayar! Joldasıńızǵa birewin berip qulaǵına tutıwın sorań. Ózińizdegi qutını tartıp, jipti kerip, qutıǵa sóyleseńiz, joldasıńız irkinishsiz esitedi. Bunda ses jip arqalı jetkerip beriledi. Poezd jolı relslerine qulaq tutqan adam, poezdı kórmese de, onıń kiyatırǵanlıǵın esitedi. Geypara fılmlerde «hind» lerdiń jerge jatıp alıp, atlılar yaki haywanlar padasınıń jaqınlasıp kiyatırǵanlıǵın bilip alǵanlıǵın kórgen bolsańız kerek. Qattı denelerde sestiń tarqalıw tezligi kúshli bolatuǵını kesteden kórinedi. Gazlar daSuyıqlıqlar daQattı denelerUglerod (II) oksid338Glicerin1923Alyuminiy6260Azot336,6Teńiz suwı1490Temir5850Argon319Sınap1451Mıs4700Kislorod316Aceton1192Gúmis3620Xlor206Etil spirti1188Altın3240