PUL TIZIMI VA UNING EVOLYUTSIYASI PUL TIZIMI VA UNING EVOLYUTSIYASI Mundarija: Kirish. I BOB PULNING KELIB CHIQISHI 1.1. Pulning kelib chiqishi va mohiyati. 1.2. Pulning vazifalari II BOB PUL TIZIMI VA UNING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 2.1. Pul turlari va ularning rivojlanishi 2.2. Pul tizimi va uning tarkibiy qismlari. Pul tizimi tushunchasi va uning turlari 2.3. O`zbekiston Respublikasi pul tizimi va uning o'ziga xos xususiyatlari 2.4. Pul tizimi barqarorligini ta`minlash asoslari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar KIRISH Mustaqillik yillarda O’zbekiston oldingidan tubdan farq qiluvchi yangi iqtisodiy munosabatlarga asoslangan iqtisodiy rivojlanishning navbatdagi bosqichlariga o’tib bormoqda. Bozor iqtisodi asosida tovar-pul munosabatlari yotadi. Tovar-pul munosabatlari - tovar ishlab chiqarish, tovarlarning ayirboshlash va pul muomalasiga xos munosabatlarni ifoda qiladi. Bozor iqtisodi erkin tovar-pul munosabatlarga asoslangan iqtisodiy monopoliyani inkor qiluvchi, ijtimoiy taraqqiyotga, aholini ijtimoiy muhofaza qilish yo’nalishiga ega bo’lgan va boshqarilib boriladigan iqtisoddir. O‘zbekiston Respublikasining “To‘lovlar va to‘lov tizimlari to‘g‘risida”gi qonunining qabul qilinishi elektron pullar muomalasini, jumladan, elektron pullarni chiqarish, foydalanish va ularni qoplash bo‘yicha amalga oshiriladigan faoliyatning huquqiy asosini yaratib berdi. Ushbu qonun asosida “O‘zbekiston Respublikasi hududida elektron pullarni chiqarilishi va muomalada bo‘lishi qoidalari” ishlab chiqilib, Adliya vazirligida 2020 yil 29 aprelda 3231-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazildi. Markaziy bank matbuot xizmati xabariga ko‘ra, hujjat jahon tajribasiga tayangan holda, elektron pullar tizimi faoliyatini tashkil etish, elektron pullar muomalasi, elektron pullar tizimida risklarni boshqarish hamda tizimda xavfsizlikni ta’minlash maqsadida ishlab chiqildi. Unda elektron pullar tizimiga oid asosiy tushunchalar, shu jumladan, “ayirboshlash operatsiyasi”, “bir va ko‘p emitentli elektron pullar tizimi”, “oldindan to‘langan karta”, “elektron pullar tizimining agenti”, “elektron hamyon” va sohaga oid boshqa terminlarga batafsil tushuntirishlar berilgan. Qoidaga ko‘ra, emitent, operator, elektron pullar tizimining agenti, elektron pullar egasi, shuningdek, emitent bilan shartnoma tuzgan banklar, to‘lov tashkilotlari, yakka tartibdagi tadbirkorlar va (yoki) yuridik shaxslar elektron pullar tizimining sub’yektlari hisoblanadi (1-rasm). Bunda elektron pullar tizimining ishlashini ta’minlaydigan bank va (yoki) tegishli litsenziyaga ega bo‘lgan to‘lov tashkiloti – elektron pullar tizimining operatoridir. Emitent yoki emitent bo‘lmagan boshqa bank operator bilan tuzilgan shartnoma asosida elektron pullar tizimining hisob-kitob banki sifatida faoliyat yuritishi mumkin. Bugungi kunda quyidagi savollar ilmiy nuqtai nazardan javoblarini kutmoqda: - naqd pul va kredit emissiyasining o’sishiga sabab nima? - aholi qo’lidagi pulning harakatsiz turib qolishiga qanday qilib yo’l qo’ymaslik mumkin? - mahsulot ishlab chiqarishning o’sishini ta’minlamagan korxona (firma) ularga kredit berilishiga yo’l qo’ymaslik uchun qanday chora-tadbirlar ishlab chiqish lozim? - milliy valyuta kursini almashuvi va barqarorlashuvini ta’minlash uchun qanday tadbirlar amalga oshirilishi kerak? - inflyatsiyani oldini olish va uni pasaytirish omillari nimalardan iborat? Pul bozor iqtisodiyotining eng muhim omillaridan biri bo'lib, iqtisodiyotning «qoni» dir. Iqtisodiyot pul bilan tirik. Pul bo'lmagan joyda bozor iqtisodi bo'lishi mumkin emas. Bozor iqtisodiyotida tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarishdan tortib, to iste'molchiga yetkazib berishgacha pul vositasida amalga oshiriladi. I BOB PULNING KELIB CHIQISHI 1.1. Pulning kelib chiqishi va mohiyati. Pul juda qadim zamonlarda paydo bo'lgan va uning kelib chiqishiga quyidagilar sabab bo'lgan: 1-sabab. Qadimgi qabilalarda vaqti-vaqti bilan o'z ehtiyojlaridan ortiqcha mahsulotlar paydo bo'lgan va ularni boshqa mahsulotlarga almashtirish imkoniyati tug'ilgan. Masalan, daryo bo'yida yashovchi kishilarning ovi baroridan kelib, juda ko'p baliq ovlangan. Ular ortiqcha baliqni qo'shni jamoaga don, tuz yoki boshqa mahsulotlarga almashtirganlar. Yoki boshqa misol, o'rmonda yashovchi va ovchilik bilan shug'ullanuvchi jamoa o'zidagi ortiqcha hayvonlarni yoki go'shtni boshqa jamoalarga kiyim-kechak yoki baliqqa almashtirganlar. Dastlabki davrlarda mahsulotlar bir - biriga bevosita almashtirilgan va tasodifiy hollarda ro'y bergan. Shunday qilib, kishilarning o'z ehtiyojlaridan ortiqcha mahsulotlarni o'zaro ayirboshlashlari pulning vujudga kelishiga dastlabki turtki, ya'ni sabab bo'lgan. 2-sabab. Asta - sekinlik bilan jamiyatda kishilarning bir qismi chorvachilik, boshqalari esa dexqonchilik, so'ngra hunarmandchilik bilan shug'ullana boshlaganlar. Ular endi faqat o'z ehtiyojlarini qondirish uchungina emas, balki o'z mahsulotlarini ayirboshlash, ya'ni sotish uchun ham yetishtira boshlaganlar. Boshqacha qilib aytganda, ular «natural xo'jalik» yuritishdan tovar ishlab chiqarishga o'ta boshlaganlar. Agar kishilar o'z ehtiyojlari uchun zarur bo'lgan barcha mahsulotlarni o'zlari yetishtirsalar, ya'ni hech narsa sotib olmasalar va sotmasalar, bunday xo'jalik yuritish natural xo'jalik yuritish deyiladi. Sotish uchun ishlab chiqarilgan mahsulot tovar deyiladi. Tovar kishilarning u yoki bu ehtiyojlarini qondiradi. Har qanday tovar mehnat sarfi natijasida yaratiladi. Tovarga sarflangan mehnat tovarning qiymati deyiladi. Tovarni yaratishda qanchalik ko'p mehnat sarflansa, uning qiymati shuncha yuqori va aksincha, tovarga qanchalik kam mehnat sarflansa, uning qiymati shuncha past bo'ladi. Shunday qilib, pulning paydo bo'lishiga asosiy sabab bo'lib, tovar ishlab chiqarish va ayirboshlash hisoblanadi. Pulning paydo bo'lishi va uning qiymat shakllari Tovarlar qiymati ularni o'zaro taqqoslash, o'lchash va almashtirish imkoniyatini beradi. Asta - sekinlik bilan tovarlar orasidan barcha tovarlarga ayirboshlana oladigan va hamma tovarlar qiymatini o'zida ifoda eta oladigan maxsus tovar ajralib chiqqan. Bu tovar har bir mamlakat yoki hududda iste'mol uchun eng zarur tovar bo'lgan va barcha mahsulotlar uchun umumiy ekvivalentga aylangan, ya'ni: Umumiy ekvivalent vazifasini turli mamlakatlarda turli tovarlar - qoramol, tuz, don, mo'yna va boshqalar bajarganlar. Tovar ishlab chiqarish va ayirboshlash jarayonining tobora rivojlanib borishi hududlar hamda mamlakatlar o'rtasida savdo- sotiq va tovar ayirboshlash zaruratini yuzaga keltirgan. Turli mamlakatlarda turli tovarlar umumiy ekvivalent hisoblanganligi esa bu jarayonga to'sqinlik qila boshlagan. Natijada butun tovarlar dunyosidan shunday tovar ajralib chiqqanki, u barcha hudud va mamlakatlarda umumiy ekvivalent sifatida qo'llanila boshlagan. Bu vazifani qimmatbaho metallar, avval mis va kumush, keyinchalik esa oltin bajaradigan bo'lgan: