Kishilik dunyosi jarayonlari vaqt iz- chilligida, ketma-ketlikda, yuz berib muayyan voqelikni tashkil etishiga kishilar allaqachonlar e’tibor bergan va uni «tarix» atamasida ifodalaganlar. «Jamiyat» va «tarix» tushunchalari nisbati masalasi kun tartibiga qo‘yilsa, alohida holat ko‘zga tashlanadi. Bunga, birinchidan, «tarix» tushunchasi, «jamiyat rivojlanishi», «ijtimoiy jarayon» tushunchalarining sinonimi hisoblanib, kishilik jamiyati va uni tashkil etgan sohalarning o‘z-o‘zidan harakatini tavsiflaydi. Ko‘rinadiki, tarixga bunday yondashishda, unda voqea va jarayonlarning tafsiloti ularning ishtirokchilari bo‘lgan shaxslar hayotisiz ko‘rsatiladi. Natijada kishilar ustidan shaxsi noma’lum qandaydir ijtimoiy kuchlarning hukmronligi ko‘zga tashlanadi. Ikkinchidan, «jamiyat» tushunchasida «sotsium» tushunchasi konkretlashtirilsa, ijtimoiylik mavjudligining real usuli ko‘rsatilsa, «tarix» tushunchasi esa «jamiyat» tushunchasini konkretlashtiradi. Natijada kishilar hayotining qayerda va qachon kechgani bilan bog‘liq jihati tarixni tashkil etadi. Unda ijtimoiy hayotning barcha tomonlari o‘zgarishlarining yaxlit oqimi o‘z ifodasini topadi. Uchinchidan, «tarix» tushunchasi chuqurroq mulohaza etilsa, uning nafaqat o‘tmish bilan aloqadorligi ma’lum bo'ladi.