Yoshlarga oid davlat siyosati MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….2 ASOSIY QISM…………………………………………………………………….3 I.BOB. O‘zbekiston Respublikasi va ta'lim to‘g‘isidagi qonunlarida yoshlar masalalari………………………………………………………………………….3 1.1 O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasida yoshlar masalalarining yoritilishi……………………………………………………………………………3 1.2 Ta’lim to‘g‘risidagi qonunda yoshlar masalarining o‘rni…………………….12 II.BOB Yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirish mexanizmlar………18 2.1 Yoshlarga oid davlat siyosati va uning pedagogik imkoniyatlari…………….18 2.2 Yoshlarga oid davlat siyosatini o‘rgatishga doir mashg‘ulot ishlanmasi……..20 XULOSA…………………………………………………………………………25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….26 KIRISH “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasiga muvofiq uzluksiz ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish, mehnat bozorining zamoniy ehtiyojlariga muvofiq yugori malakali kadrlar tayyorlash siyosatini davom ettirish bugungi kunda muhim vazifalar hisoblanadi. Ushbu vazifalarning in’ikosi sifatida, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyev 6-sentabr 2022-yilda Professional ta'lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g'‘risida gi PF-5812-sonli Farmoni imzoladi. Bu bilan, O‘zbekiston Respublikasining uzluksiz ta’lim tizimi yangi bosqichga ko'tarildi va YUNESKO tomonidan ta’sis etilgan ta'limning xalqaro standart tasnifiga to‘'la moslashtirildi.” Yurtboshimizning ta’lim, ilm-fan sohasida qanday jonbozlik ko‘rsatayotganini yuqoridagi fikrlardan bilib olishimiz mumkin. Yoshlari shunday qo'llab-quvvatlangan yurtning kelajagi porloq bo'lishi tayin. Shunday jonbozlik ko'rsatilayotgan bir payitda yoshlar ham oz javoblarini yaxshi o‘qishi va xalqaro arenalarda yugori cho‘qillarni zabt etishi bilan qaytarishi lozim. “Xalqning aniq maqsad sari harakat qilishi, davlatmand bo'lishi, baxtli bo‘lib izzat-hurmat topishi, jahongir bo'lishi yoki zaif bo'lib xorlikka tushishi, baxtsizlik yukini tortishi, e‘tibordan qolib, o‘zgalarga tobe va qul, asir bo'lishi ularning o'z ota- onalaridan bolalikda olgan tarbiyalariga bog'liq”. Bizning maqsadimiz ham o‘z fikriga qarashlariga ega yoshlarni tarbiyalashdan iboratdir. Bu esa ta’lim sohasida katta o'zgarishlar qilishimiz, tub burilish yasaydi. Hоzirgi dаvrdа bоzоr iqtisоdiyoti munоsаbаtlаri mоdеrnizatsiyalashuvi muаmmоlаridаn biri hisоblаngаn hаlqimizning, аsоsаn shахsning intеllеktuаl mаdаniyat dаrаjаsi bilаn jаmiyat intеllеktuаl mаdаniyatini o‘zаrо аmаl qilish dоirаsi, bir-biri bilаn tа’sirlаshuv хususiyatlаrini ijtimоiy-fаlsаfiy vа mаdаniy jihаtdаn tаdqiq etish rеspublikаmizdа mutахаssis-kаdrlаrni zаmоnаviy ilm-fаnning ilg’оr yutuqlаrini аmаliy hаyotgа qo‘llаy оlаdigаn yuksаk ilmiy sаlоhiyatgа egа bo‘lgаn ziyoli insоn sifаtidа tаrbiyalаsh jаrаyonidа yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgаn хаtо-kаmchiliklаrni оldini оlishgа yordаm bеrаdi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Yoshlarga yaratilayotgan imkoniyatlar ko‘lamini takomillashtirishga doir ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan va bu jarayon bugungi kunda ham davom etmoqda. O‘zbekistonda o‘qituvchi pedagogik ahloqini takomillashtirishga qaratilgan pedagogik jarayonni yaxlit tizim sifatida o‘rganish masalalari H.Abdukarimov, A.Mamajonov, N.Muslimov, B.Rahimov, N.Sayidahmedov, O‘.Tolipov, Sh.Sharipov, N.Shodiyev, Ya.Haydarov, O.Haydarovalar kabi pedagog olimlar tadqiq qilganlar. MDH mamlakatlarida innovatsion ta’lim va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari muhitida o‘qituvchilarda o‘z-o‘zini ijodiy faolashtirish, pedagogik ahloqini rivojlantirish, kreativ ishlanmalarni yaratishga xizmat qiluvchi shaxsga yo‘naltirilgan erkin ta’lim muhitini tashkil etish V.A.Slastenin, G.Chijakova, I.Ridanova, Yu.Kruglovalarning ilmiy tadqiqotlarida asoslangan. Osiyo mamlakatlarida o‘qituvchi pedagogik ahloqini takomillashtirish masalalarini olimlar Yili Sun, Saadi Sami, Sadih Mahmudiy, Sarhad Aghaiy, Yakup Kochlar o‘z izlanishlarida tahlil qilganini e’tirof etish kerak. G‘arb davlatlarida o‘qituvchi pedagogik ahloqini takomillashtirish masalasi olimlar I.Martin, A.Vett, E.Zadarko, J.Yunger, Z.Barabas, D.Braunlar tomonidan tadqiq etilgan. Kurs ishining obyekti.Yoshlarga oid qonun va qarorlarni o‘rganish jarayoni. Kurs ishining predmeti: yoshlarga huquqiy majburiyatlari va yaratilgan imkoniyatlarini bilib olishlarini o‘rgatishning va rivojlantirishning samarali ilmiy-pedagogik asoslari, shakl, vosita va metodlaridan iborat. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishining maqsadi Konistitutsiyada va Ta’lim to‘g‘risidagi qonunda yoshlarga yaratilgan imkoniyatlarni o‘rganib chiqish. Kurs ishining vazifasi etib quyidagilar belgilandi: qonunda yoshlarga yaratilgan imkoniyatlarni nazariy tadqiq etish;yoshlarga yaratilayotgan imkoniyatlar va uning vazifalarini aniqlash;imkoniyatlarni o‘rganish orqali yoshlarni kamol toptirish usullarini tahlil qilish;O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasida yoshlar masalalarining yoritilishi;ta’lim to‘g‘risidagi qonunda yoshlar masalarining o‘rni o‘rganish;yoshlarga oid davlat siyosati va uning pedagogik imkoniyatlari yoritish;yoshlarga oid davlat siyosatini o‘rgatishga doir mashg‘ulot ishlanmasi tayyorlash;Kurs ishining amaliy ahamiyati. Qonunlarni nazariy jihatdan tadqiq qilindi; qonuniy tamoillari va uning vazifalari aniqlashtirildi;yoshlarga berilayotgan imkoniyatlarni o‘rganish darajasini rivojlantirishning qonuniy asoslarini o‘rganildi;. O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasida yoshlar masalalarining yoritildi; ta’lim to‘g‘risidagi qonunda yoshlar masalarining o‘rni o‘rganildi; yoshlarga oid davlat siyosati va uning pedagogik imkoniyatlari yoritildi; yoshlarga oid davlat siyosatini o‘rgatishga doir mashg‘ulot ishlanmasi tayyorlandi; Kurs ishi metodlari. Kurs ishida ilg‘or horijiy tajribalarni o‘rganish, qiyosiy tahlil, pedagogik kuzatuv, pedagogik tajriba kabi usullardan foydalanildi. Kurs ishining tuzulishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat. Kurs ishining umumiy hajmi 26 betni tashkil qiladi. I.BOB.O‘zbekiston Respublikasi va ta’lim to‘g‘isidagi qonunlarida yoshlar masalalari. 1.1 O‘zbekistonlik Respublikasi yoshlar masalalarining yoritilishi. Yoshlarning huquqiy madaniyatini yuksaltirish, demokratik davlat qurish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonlarida ularning faolligini oshirish; yuksak ma'naviyatli, mustaqil fikrlovchi, qat'iy hayotiy pozitsiya, keng dunyoqarash va chuqur bilimlarga ega bo‘lgan vatanparvar yoshlarni tarbiyalash, ularda turli mafkuraviy tahdidlarga qarshi immunitetni shakllantirish; yoshlarni ijtimoiy himoya qilish, zamonaviy kasb-hunarlarni puxta egallashlari uchun munosib sharoitlar yaratish, ularni ish bilan ta'minlash va tadbirkorlikka jalb qilish; iqtidorli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash, ijodiy va intelektual salohiyatini ro‘yobga chiqarishga qaratilgan ishlarni tizimli yo‘lga qo‘yish; yoshlarni jismoniy tarbiya va sport bilan muntazam shug‘ullanishga keng jalb etish, yoshlar orasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish; voyaga yetmaganlar va yoshlar o‘rtasida huquqbuzarlik va jinoyatlar sodir etilishini oldini olish; barkamol avlodni tarbiyalashda ommaviy axborot vositalari va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish yoshlar siyosatining asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi. Iste'dodli yoshlarni aniqlash, ularni tarbiyalash masalasining davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganligi yurtimizda o‘rnak olsa arzigulik tajriba to‘planishiga imkon berdi. Shu o‘rinda ta'idlash joizki, iste'dodli yoshlarni izlash va ularni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan ishlarni amalga oshirishda davlat tashkilotlari bilan bir qatorda yurtimizda faoliyat yuritayotgan nodavlat tashkilotlari ham faol ishtirok etmoqdalar. Masalan, yoshlarga oid davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri yoshlarning iste'dod va qobiliyatlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilganligi ayniqsa, ahamiyatga molikdir. Ta'kidlash joizki, ta'lim, fan, texnika, axborot texnologiyalari, madaniyat, san'at, sport, tadbirkorli sohalaridagi iste'dodli va iqtidorli yoshlarni rahbatlantirib borish, ularning turli sog‘lom tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash vazifalari bu tashkilotning mazkur yo‘nalishdagi dolzarb vazifalaridan biri qilib belgilangan. Yoshlarning bilim darajasi, kasbiy malakasi, ma'naviy va ruhiy barkamollik kabi fazilatlari va ijtimoiy sifatlari butun jamiyatning rivojlanish darajasiga salmoqli ta'sir ko‘rsatmoqda. Aholining turmush sharoitini yaxshilash, hayotdan rozi bo‘lib yashashga erishish bugungi zamonaviy davlatchilik taraqqiyotidagi muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. “Farzandlarimiz Yangi O‘zbekiston bunyodkorlari sifatida maydonga chiqayotgan bugungi kunda Konstitutsiyamizda yoshlarning huquq va manfaatlarini to‘la ta’minlash maqsadida yoshlar sohasidagi davlat siyosati, o‘g‘il-qizlarimizni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash masalasi, ularning huquq va burchlari konstitutsiyaviy darajada o‘z aksini topishi kerak”. Bu fikrlar – xalqimizning amri va xohish-istaklariga, tez sur’atga ega demokratik o‘zgarishlar ehtiyojlariga asoslangan holda, O‘zbekiston Prezidenti konstitutsiyaviy islohotlarning boshidayoq belgilab bergan ayni sohadagi o‘zgarishlarning 9 ta ustuvor yo‘nalishidan biriga taalluqli. O‘z navbatida, “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” kitobida: “Amaldagi Konstitutsiyamizda yoshlar huquqlari va yoshlar siyosati haqida birorta ham so‘z yo‘qligi albatta adolatdan emas. Kelajak avlod haqida g‘amxo‘rlik dunyoning bir qator davlatlarining konstitutsiyalari va xalqaro shartnomalarda asosiy huquqiy norma sifatida mustahkamlangan. Bir so‘z bilan aytganda, mamlakatimiz Konstitutsiyasiga kelajak avlod haqida alohida bob kiritish zarur”, degan fikrlar ta’kidlangan hamda bu boradagi hayotiy talablar kun tartibiga qo‘yildi. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga qaraganda, 2023 yil 1 yanvar holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 14-30 yoshgacha bo‘lgan yoshlar soni 9 million 654 ming 351 kishini tashkil etib, jami aholining 26,8 foiziga teng kelmoqda. Ya’ni, mamlakatimiz boshqa sohalar qatori nufus jihatidan ham katta davlatga aylanmoqda. Yurtimiz aholisi 2040 yilga borib 50 millionga yetishi, jamiyatning yarmidan ko‘pini yoshlar tashkil qilishi kutilmoqda. Yoshlarimizga munosib hayot sharoiti yaratish uchun esa barqaror iqtisodiyot, xavfsiz davlat, samarali boshqaruv, ijtimoiy kafolatlar bo‘lishi lozim. Shu ma’noda, ayni masalaning yechimi ham mustahkam huquqiy poydevor – O‘zbekistonning yangi tahrirdagi Konstitutsiyasini qabul qilishni taqozo etdi. Umumxalq referendumida yangi tahrirda qabul qilingan Konstitutsiyamizda bu g‘oya, tamoyil va talablar qay darajada o‘z aksini topdi? Ushbu savolga javob berishda, avvalo, Asosiy qonunimizning alohida bobi – XIV bob “Oila, bolalar va yoshlar” deb nomlanganiga hamda undan yoshlarga oid qator normalar o‘rin olganiga e’tibor qaratish darkor. Bunday yangicha yondashuv, shubhasiz, Yangi O‘zbekistonda yoshlar siyosati ustuvor ekanligidan yaqqol dalolatdir. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada davlat tomonidan yoshlar huquqlari himoyalanishi va ularning jamiyat va davlat hayotida faol ishtiroki rag‘batlantirilishi kafolatlab qo‘yildi. Konstitutsiyamizning 79-moddasi birinchi bandida qayd etilganidek: “Davlat yoshlarning shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, ekologik huquqlari himoya qilinishini ta’minlaydi, ularning jamiyat va davlat hayotida faol ishtirok etishini rag‘batlantiradi”. Bosh qomusimizda, shuningdek, davlat yoshlarda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik, xalqning boy madaniy merosidan faxrlanish, vatanparvarlik tuyg‘ulari shakllanishiga g‘amxo‘rlik qilishi belgilandi. Bu haqda Konstitutsiyaning 78-moddasi to‘rtinchi bandida shunday deyilgan: “Davlat va jamiyat bolalarda hamda yoshlarda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlikni, mamlakatidan hamda xalqning boy madaniy merosidan faxrlanishni, vatanparvarlik va Vatanga bo‘lgan mehr-muhabbat tuyg‘ularini shakllantirish to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qiladi”. Yana bir muhim yangilik: yoshlarning ta’lim olishi, ijtimoiy va tibbiy himoyasi, uy-joyli bo‘lishi, bandligi uchun shart-sharoitlar yaratish – davlatning konstitutsiyaviy majburiyati sifatida Asosiy qonunga kiritildi. Konstitutsiyaning 79-moddasi ikkinchi bandiga ko‘ra: “Davlat yoshlarning intellektual, ijodiy, jismoniy va axloqiy jihatdan shakllanishi hamda rivojlanishi uchun, ularning ta’lim olishga, sog‘lig‘ini saqlashga, uy-joyga, ishga joylashishga, bandlik va dam olishga bo‘lgan huquqlarini amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratadi”. Shu o‘rinda yangi tahrirdagi Konstitutsiyadan ilk marotaba uzluksiz ta’lim tizimi, uning har xil turlari va shakllari, davlat va nodavlat ta’lim tashkilotlari rivojini ta’minlash davlatning vazifasi etib belgilanganini ta’kidlash maqsadga muvofiqdir. Ta’limga oid normalar 50,51 va 52-moddalarda o‘z aksini topdi. Bundan tashqari, yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 53-moddasi birinchi bandida: “Har kimga ilmiy, texnikaviy va badiiy ijod erkinligi, madaniyat yutuqlaridan foydalanish huquqi kafolatlanadi. Intellektual mulk qonun bilan muhofaza qilinadi”, deb ta’kidlangan. Zero, intellektual salohiyatini yuqori, dunyoqarashi keng, mustaqil fikrlaydigan avlodni voyaga yetkazish va tarbiyalash davlatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridandir. 1-modda. Yoshlarga oid davlat siyosatining maqsadi va qoidalari.Yoshlarga oid siyosat O‘zbekiston Respublikasi davlat faoliyatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib, uning maqsadi yoshlarning ijtimoiy shakllanishi va kamol topishi, ijodiy iqtidori jamiyat manfaatlari yo‘lida imkoni boricha to‘la-to‘kis ro‘yobga chiqishi uchun ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy jihatdan shart-sharoit yaratish hamda ularni kafolatlashdan iboratdir. O‘zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosati quyidagi qoidalarga asoslanadi: millati, irqi, tili, dini, ijtimoiy mavqei, jinsi, ma’lumoti va siyosiy e’tiqodidan qat’i nazar, yoshlar to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilish; yoshlarni huquqiy va ijtimoiy jihatdan himoya qilish; milliy, madaniy an’analarning avloddan-avlodga o‘tishi, avlodlarning ma’naviy aloqasi; yoshlarning tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash, yoshlar O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari doirasida o‘z manfaatlarini amalga oshirish yo‘llarini erkin tanlay olishlariga kafolat berish; jamiyatni rivojlantirishga, ayniqsa respublika yoshlari hayotiga oid siyosat va dasturlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirishda yoshlarning bevosita ishtirok etishi;huquq va burchlarning, erkinlik va fuqarolik mas’uliyatining birligi. 2-modda. O‘zbekiston Respublikasining yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi vakolatlari Yoshlarga oid davlat siyosati sohasida O‘zbekiston Respublikasi tasarrufiga quyidagilar kiradi: respublika hududida yoshlarga oid davlat siyosatining ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy va tashkiliy asoslarni belgilash; yoshlarni ijtimoiy jihatdan himoya qilish chora-tadbirlarini ishlab chiqish va ta’minlash; yoshlarga oid davlat siyosati boshqaruv idoralarini tuzish;yoshlarga oid davlat siyosati sohasida respublika kompleks va aniq maqsadli dasturlarini ishlab chiqish hamda amalga oshirish;yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirishga mo‘ljallangan moliyaviy mablag‘larni tasarruf etish;respublika yoshlarining manfaatlarini O‘zbekistonning respublikalararo va xalqaro majburiyatlari doirasida ifodalash;respublika hududida yoshlarning va ular birlashmalarining ijtimoiy munosabatlarini huquqiy jihatdan tartibga solish;respublika yoshlarining, yoshlar jamoat uyushmalarining tashabbuslarini iqtisodiy, huquqiy va tashkiliy jihatdan qo‘llab-quvvatlash;hamma huquq subyektlarining O‘zbekiston Respublikasi qonunlarida yoshlarga nisbatan belgilab qo‘yilgan majburiyatlarga rioya etishlarini nazorat qilish, O‘zbekiston Respublikasida yoshlarga oid siyosatni shakllantirish hamda amalga oshirishning boshqa masalalari. 3-modda. Qoraqalpog‘iston Respublikasining yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi vakolatlari.Qoraqalpog‘iston Respublikasi yoshlarga oid davlat siyosatini mustaqil ravishda belgilaydi va amalga oshiradi, ushbu Qonun 2-moddasining yettinchi xatboshisi bundan mustasnodir. 4-modda. Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risidagi qonunlar.Yoshlarga oid davlat siyosati O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga, ushbu Qonunga va yoshlarning manfaatlariga daxldor bo‘lgan ijtimoiy, iqtisodiy hamda o‘zga munosabatlarni tartibga soladigan boshqa qonun hujjatlariga asoslanadi. O‘zbekiston Respublikasi ushbu Qonun orqali 14 yoshdan 30 yoshgacha bo‘lgan fuqarolarga taalluqli yoshlarga oid davlat siyosatining asosiy negizini belgilab beradi va uni tegishli qonunlarni rivojlantirish hamda tizimga solish uchun asos deb e’tirof etadi. Agarda O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida mazkur Qonundagidan va O‘zbekiston Respublikasining yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risidagi boshqa qonun hujjatlaridagidan o‘zgacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llanadi[1]. 5-modda. Yoshlarga oid davlat siyosatning subyektlari O‘zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati va boshqaruvi idoralari, yoshlar nomidan ularning jamoat birlashmalari yoshlarga oid davlat siyosatining subyektlaridir. 6-modda. Yoshlarni huquqiy muhofaza qilish va uni ta’minlash Yosh fuqarolarni huquqiy muhofaza qilish davlat va jamoat tashkilotlari, birlashmalar va korxonalarning yoshlarga nisbatan huquqiy jihatdan mustahkamlab qo‘yilgan vazifalarini, shaxsning qadr-qimmatini oilada, mehnat va o‘quv jamoasida, turar joyda har tomonlama himoya qilishni o‘z ichiga oladi. Yoshlarni huquqiy muhofaza qilish O‘zbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda vakillik, ijroiya, sud hokimiyati idoralari, shuningdek huquq-tartibotni muhofaza qilish idoralari tomonidan amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasining yosh fuqarolari Konstitutsiya va qonun hujjatlarida mustahkamlab qo‘yilgan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va shaxsiy huquq hamda erkinliklardan to‘liq foydalanadilar. Yoshlarning qonuniy huquq va manfaatlarini ularning yoshiga qarab qandaydir bevosita yoki bilvosita cheklab qo‘yishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday xatti-harakatlar amaldagi qonunlarga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi. Voyaga yetmaganlarning muomala layoqati masalalari, yosh fuqarolar ayrim toifalarining (nogironlar, uy bekalari, bolalar uyida tarbiyalanayotgan hamda tarbiyalanib chiqqanlarning va hokazo) huquqlarini himoya qilish masalalari O‘zbekiston Respublikasi qonunlari bilan tartibga solib turiladi. O‘zbekiston Respublikasida yoshlar orasida odob-axloqni buzishga, shu jumladan zo‘ravonlikni, hayosizlikni va shafqatsizlikni tashviqot qilishga qaratilgan har qanday xatti-harakatlar man etiladi. 7-modda. Voyaga yetmagan huquqbuzarliklarning huquqlarini muhofaza qilish Voyaga yetmaganlarga nisbatan majburiy tarbiyaviy ta’sir chora-tadbirlarini qo‘llash, shu jumladan: yetkazilgan aziyat g‘uborini ko‘tarish majburiyatini yuklash, jarima solish, ijtimoiy foydali mehnatga jalb qilish, axloq-tuzatish ishlariga yuborish, hibsga olish, ozodlikdan mahrum etish, ularni maxsus o‘quv-tarbiya muassasalariga joylashtirish faqat sudning hukmiga yoki tegishli qaroriga muvofiq amalga oshiriladi. Davlat shaxsning huquqlariga rioya etilishini va uning qadr-qimmati hurmat qilinishini, huquqbuzarlik sodir etgan voyaga yetmaganlar ancha insonparvar rejimda saqlanishini kafolatlaydi, ozodlikdan mahrum qilish joylarida ularning ahvolini xalq deputatlari Kengashlari va jamoatchilik tomonidan nazorat qilinishi uchun shart-sharoit yaratadi. Voyaga yetmagan huquqbuzarlik uchun sodir etgan jinoyatlarning og‘irlik darajasi va ularning yoshini hisobga olib, ozodlikdan mahrum qilish joylarida tabaqalashtirilgan rejimda saqlash nazarda tutiladi. 8-modda. Yoshlarning ta’lim sohasidagi huquqlari O‘quvchilar va talabalarning o‘quv-tarbiya muassasalari ma’muriyati bilan o‘zaro munosabatlardagi huquq va burchlari O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida, shuningdek tegishli muassasalar o‘zini o‘zi boshqarish idoralarining qarorlarida belgilanadi. O‘quvchilar, talabalar yoki ularning qonuniy vakillari o‘quv yurtlarining ma’muriyati bilan tegishli qoidalar, shartnoma (bitimlar) ishlab chiqishda ishtirok etadilar.O‘quvchilar va talablarni o‘quv jarayoni vaqtida ijtimoiy ishlab chiqarishga jalb etishga yo‘l qo‘yilmaydi, bunday ish ular tanlagan mutaxassislikka mos bo‘lib, o‘quv-ishlab chiqarish amaliyotining shakli hisoblangan yoxud o‘quvchilar va talabalar o‘qishdan bo‘sh vaqtlarida ixtiyoriy ravishda jamoa bo‘lib yoki yakka tartibda mehnat qilgan hollar bundan mustasnodir. Mazkur mehnat faoliyatiga mehnat yoki fuqarolik qonunlariga muvofiq tegishlicha rasmiylashtirilgan shartnoma bo‘lgan taqdirda yo‘l qo‘yiladi.O‘quvchilar va o‘quv yurtlarining talabalariga o‘quv ashyolari, darsliklar va maktab kiyimlarini imtiyozli narxlarda sotib olish huquqi beriladi. Mollar ro‘yxati va ularni realizatsiya qilish tartibi O‘zbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1998-yil 5-yanvardagi 4-sonli “Uzluksiz ta’lim tizimini darsliklar va o‘quv adabiyotlari bilan ta’minlashni takomillashtirish to‘g‘risida”gi qaroriga qarang bo‘yicha davlat Kengashi tegishli vazirliklar va idoralar bilan birgalikda yoshlarga oid davlat siyosati asosidagi tadbirlarni pul bilan ta’minlash o‘lchamlari va ilmiy jihatdan asoslangan ijtimoiy mezonlarini ishlab chiqadi hamda ularni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi muhokamasiga kiritadi.O‘zbekiston Respublikasining Yoshlar ishlari bo‘yicha davlat Kengashi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga va Prezidentiga har yili yoshlarning ahvoli xususida ma’ruza taqdim etadi.12-modda. Yoshlarga oid siyosatni ro‘yobga chiqarishning davlat dasturi.Yoshlarga oid siyosat O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan ishlab chiqiladigan va O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan tasdiqlanadigan davlat dasturi negizida amalga oshiriladi.[2]Davlat dasturining ishlab chiqilishidan va ro‘yobga chiqarilishidan ko‘zlangan asosiy maqsad yoshlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni, insoniy qadr-qimmatini, o‘ziga xos, iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy-madaniy manfaatlarini himoya qilishni ta’minlaydigan shart-sharoitlar yaratishdan, ixtiyoriylik va tanlash imkoniyati qoidalari asosida yoshlarning xalq xo‘jaligida mehnat qilishlariga ko‘maklashishdan iborat.Davlat dasturini ro‘yobga chiqarishda mulkchilikning turidan qat’i nazar, korxonalar, jamoat tashkilotlari va boshqa tashkilotlar ishtirok etadi. Davlat dasturi moddiy resurslar, mehnat resurslari va moliyaviy resurslar bilan ta’minlanadi.Mahalliy hokimiyat idoralari kichik dasturlar, shuningdek mustaqil hujjatlar tarzida dasturlar ishlab chiqadilar. Dasturlarning ro‘yobga chiqarilishi mahalliy budjet mablag‘lari va pul bilan ta’minlashning boshqa manbalaridan amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasi tuzgan shartnomalarga muvofiq yoshlarning mintaqalararo miqyosda va xalqaro aloqalarni amalga oshirish uchun qilinadigan xarajatlar;O‘zbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan belgilanadigan yosh fuqarolarni ijtimoiy ta’minlashning kafolatlangan umumdavlat minimumiga qilinadigan xarajatlar;voyaga yetmagan fuqarolarga kompensatsiya to‘lash bilan bog‘liq xarajatlar. 16-modda. Yoshlarning ijtimoiy rivojlanishiga davlat yordami.Yosh fuqarolar va yosh oilalarga ijtimoiy imtiyozlar, chunonchi: yakka tartibda uy qurish uchun yer ajratish, uy-joy sotib olish, uy-joy qurish kooperativlariga a’zo bo‘lish uchun pay badallari to‘lash, ro‘zg‘or buyumlari sotib olish (shu jumladan chorva mollari sotib olish), uzoq muddat foydalanadigan kundalik uy jihozlari sotib olish, tijorat asosida amal qiladigan o‘quv yurtlarida ta’lim olish uchun haq to‘lash va boshqa maqsadlarga uzoq muddatli kreditlar beriladi. Yoshlarga kreditlar banklar tomonidan kam foiz olish sharti bilan berilib, O‘zbekiston Respublikasining qonunlarida belgilangan imtiyozli tartibda uziladi. Qo‘shimcha ma’lumot uchun O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 26-iyuldagi 318-son “Oliy o‘quv yurtlarida to‘lov-kontrakt asosida o‘qish uchun ta’lim kreditlari berish to‘g‘risida”gi qaroriga qarang. Yosh fuqarolarning ayrim toifalariga temir yo‘l, havo, suv, avtomobil transportida (taksidan tashqari) va shahar passajir transportida yurishi uchun O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq imtiyozlar beriladi[3]. 17-modda. Yoshlar jamg‘armalari.O‘zbekiston Respublikasida ilmiy, texnikaviy, madaniy va boshqa ijodiy faoliyatni, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish, yoshlarning muammolarini hal etishga ko‘maklashuvchi tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida davlat-jamoat yoshlar jamg‘armalari tashkil etiladi.Yoshlarning davlat-jamoat jamg‘armalarini tashkil etish, ular faoliyatining tartibi va tashkil bo‘lish manbalari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 30-maydagi 240-son “O‘zbekiston yoshlarining “Kamolot” ijtimoiy harakati faoliyatini tashkil etishga ko‘maklashish to‘g‘risida”gi qaroriga qarang. 18-modda. Davlatning yoshlar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlashi Davlat yoshlarning iqtisodiy mustaqilligini, xalq hunarmandchiligi va hunarmandchilik kasb-kori bilan shug‘ullanishi, yoshlar korxonalari faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi va rivojlantiradi. Oldingi tahrirga qarang Ishlovchilar ro‘yxat tarkibining kamida 75 foizini 30 yoshgacha bo‘lgan fuqarolar tashkil etadigan quyidagi korxonalar: maktab o‘quvchilari, o‘rta maxsus bilim yurtlarining o‘quvchilari, oliy o‘quv yurtlari kunduzgi bo‘limlarining talabalari, ilmiy-tadqiqot, innovatsiya va joriy etish ishlari olib borish uchun yosh olimlar tomonidan tashkil etilgan korxonalar, shuningdek yoshlar tashkilotlari tuzgan hamda ro‘yxatini O‘zbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan yoshlarga mo‘ljallangan mahsulotlarni ishlab chiqaruvchi va xizmatlarni ko‘rsatuvchi korxonalar yoshlar korxonalari hisoblanadi. Yoshlar korxonalari uchun O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq: qarz olishda, investitsiyalarda, zarur ishlab chiqarish vositalari bilan ta’minlanishda, yer maydonlarini olishda, o‘zlarining tijorat tavakkallarini sug‘urtalashda imtiyozlar belgilanadi.19-modda. O‘zbekiston Respublikasida yoshlarning jamoat birlashmalari.Respublika yoshlarining fuqarolik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquq hamda erkinliklarini ro‘yobga chiqarish va himoya qilish, shuningdek ularning faolligi va tashabbuskorligini rivojlantirishni o‘zining asosiy maqsadlaridan biri deb bilgan fuqarolarning belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tgach, ko‘ngilli uyushmasi O‘zbekiston Respublikasida yoshlarning jamoat birlashmasi deb hisoblanadi. Yoshlar jamoat birlashmasining Ustavi (nizomi, boshqa asosiy hujjati) da a’zo bo‘luvchining yoki qatnashchisining yoshi chegaralab qo‘yilgan (30 yosh) bo‘lishi kerak. Yoshlar jamoat birlashmasidagi 30 yoshdan katta a’zolar (qatnashchilar) ko‘pi bilan yoshlar jamoat birlashmasiga kirganlar jami sonining 10 foizidan ortiq bo‘lmasligi kerak. Yoshlarning jamoat birlashmalari yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirish bo‘yicha davlatning kompleks va aniq maqsadli dasturlarini ishlab chiqishida qatnashadilar. 1.2 Ta’lim to‘g‘risidagi qonunda yoshlar masalarining o‘rni. [1] https://lex.uz/docs/-5013007 [2] (12-moddaning birinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2004-yil 3-dekabrdagi 714-II-son Qonuni tahririda — O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami, 2004-y., 51-son, 514-modda) [3] 16-moddaning uchinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 1998-yil 1-maydagi 621-I-son Qonuniga muvofiq chiqarib tashlangan — Oliy Majlis Axborotnomasi, 1998-y., 5-6-son, 102-modda