LUGʻAT BILAN ISHLASH TAMOYILLARI LUGʻAT BILAN ISHLASH TAMOYILLARI MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….. I.BOB. LUGʻAT BILAN ISHLASH TAMOYILLARI……………………….. 1.1. Taʼlimiy lugʻat yaratish tamoyillari…………………………………………. 1.2. lugʻat ustida ishlash metodikasi ..……………………………………………. II.BOB MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR BILAN LUGʻAT ISHINI OLIB BORISH VAZIFALARI…………………………………………. 2.1 Lugʻat turlari ………………………………………………………………. 2.2 Bolalar lugʻatiga yangi soʻzlarni kiritish…………………………………… XULOSA………………………………………………………………………….. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………. KIRISH Mavzuning dolzarbligi:«O‘quv lug‘atchiligi» tarmog‘i jahonning ilg‘or davlatlarida o‘rta asrlardayoq paydo bo‘lib, turli yoshdagi ta’lim oluvchilarga mo‘ljallangan sanoqsiz lug‘atlar yaratilganligiga qaramay, O‘zbekistonda bu masala hozirga qadar tilshunoslikda ham, ta’limda ham kun tartibiga qo‘yilmagan. Globallashuv davrida yosh avlodni ma’naviy barkamol, umummilliy qadriyatlarga sodiq qilib tarbiyalash talabi ta’limiy lug‘atlarga bo‘lgan ehtiyojni oshirmoqda. Yalpi axborotlashuv, texnika asrida bolalarni kitobga jalb qilish oson kechmaydi. O‘quvchi kerakli ma’lumotni tez va qulay topish yo‘llarini izlaydi, o‘quv lug‘atlari uning yoshi, qiziqishlari, dunyoqarashiga mos tuzilib, e’tiborini torta oladi. Malakaviy ish mavzusining ta’limiy lug‘atlar vа ularni yaratish tamoyillariga bag‘ishlanganligi uning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining maqsadi:Lug‘at ishlarini o‘tkazishda tarbiyachi bolaning umumiy nutq madaniyatiga ta‘sir qiladi, unga umumiy ravishda qabul qilingan adabiy so‘zlar va ifodalarni ma‘lum qiladi, ularni to‘g‘ri tovush va grammatik shaklda ifoda qiladi, bunda u bolalarda uchraydigan sheva leksikasini bartaraf qiladi (ta‘qiqlaydi), ularni adabiy me‘yorlar bilan o‘rgatilishi. Kurs ishining vazifasi:Maktabgacha ta’limda bolalarni lugʻat bilan ishlash tamoyillariga o‘rgatish. Kurs ishining predmeti:Kurs ishi 2 ta bob,4 ta reja,xulosa foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Kurs ishining obekti:Maktabgacha ta’lim tayyorlov guruhida lug’at bilan ishlash tamoyilining nazariy hamda amaliy ahamiyati. «Lug‘atni egallash» atamasi – bu nafaqat so‘zni o‘zlashtirish, uni tushunish, balki uni albatta qo‘llash, nutqiy faoliyatda foydalanish demakdir. Insonning yuqori nutq madaniyati, lug‘atining boyligi haqida u «eshitilgan», insonning jonli nutqini bezab turgan taqdirdagina so‘z yuritish mumkin. Lug‘at ishidagi asosiy jihat – bu faqat bolalarga yangi so‘zni tanishtirish emas, balki ularni faol nutqqa kiritishdir. Maktabgacha ta‘lim muassasasidagi lug‘at ishi – bu bolalarning faol lug‘atini notanish yoki ular uchun qiyin bo‘lgan so‘zlar bilan reja asosida boyitib borishdan iboratdir. O‘zbek tili lug‘ati to‘xtovsiz tarixiy rivojlanish jarayonida bo‘ladi. Undagi o‘zgarishlar eng avvalo insonning ishlab chiqarish faoliyati, jamiyatningrivojlanishi bilan bog‘liqdir. YAngi narsalar va hodisalarning paydo bo‘lishi bilan ularni nomlovchi yangi tushunchalar va so‘zlar ham paydo bo‘ladi. Bundan tashqari ilgaridan mavjud bo‘lgan ayrim so‘zlar yangilanadi, ularning ma‘nosi o‘zgaradi, ko‘p so‘zlar muomaladan chiqib ketadi. Bolalar bilan lug‘at ishlarini o‘tkazishda so‘zning rivojlanuvchi tusga egaligini hisobga olish zarur. O‘zbek tilining lug‘at tarkibini umumiy qo‘llanishdagi leksika tashkil qiladi. Bu o‘zbek tilida so‘zlashayotgan odamlarga qo‘shimcha izoxlarsiz tushunarli bo‘lgan va muomala uchun zarur bo‘lgan so‘zlar guruhidir. U uzoq vaqt mobaynida yaratilgan. Bu leksikaga nutqning turli qismlari kiradi. Maktabgacha ta‘lim muassasasida lug‘at ishining mazmunini asosan umumiy qo‘llanishdagi leksika tashkil etishi tufayli tarbiyachi bolalar nutqini nafaqat otlar bilan, balki fe‘llar, sanoq so‘zlar, old ko‘makchilar, sifatlar va boshqa nutq qismlari bilan ham boyitishi zarur.[1] Bolalar lug‘atini folklor elementlari (qo‘zim, toychog‘im, ona qizim) bilan ham boyitish darkor, chunki ma‘lum xollarda (qayta hikoya qilish mashg‘ulotlari, ertak to‘qish, sahnalashtirish, o‘yinlar va boshq.) ular bolalar nutqiga kiritish uchun ataylab taklif qilinadi. I.BOB. LUGʻAT BILAN ISHLASH TAMOYILLARI 1.1. Taʼlimiy lugʻat yaratish tamoyillari. Lug’at – bu ma‘lum bir til so’zlarining muayyan bir maqsad, mavzu ostida jamlangan yig’indisidir. So’zni to’g’ri yozishda, ma‘nosini, etimologiyasini aniqlashda, tarkibini tahlil qilishda, jumla tuzishda, biror tushuncha haqida qo’shimcha ma‘lumot olishda lug’atlar yordamga keladi. Lug’atlar o’quvchining fikrlash qobiliyatini kengaytiradi, fanning turli sohalari, texnika, san‘at, adabiyot, nutq madaniyatini egallashda, milliy madaniyatni o’zlashtirishda muhim rol o’ynaydi. Taniqli fransuz yozuvchisi A.Frans lug’atlar haqida to’xtala turib «…lug’at – alfavit tartibida joylashtirilgan xazina. Agar yaxshiroq o’ylab ko’radigan bo’lsak, lug’at – bu kitoblarning kitobi. U boshqa barcha kitoblarga yo’l ochadi…» degan edi. Lug’atlar sivilizatsiya yo’ldoshi, milliy til xazinasi hamdir. «Har qanday so’z, - yozgan edi XIX asr tilshunosi, akademik I.I.Sreznevskiy, - xalq o’tmishidan darak beradi. So’zda o’zgarish bo’lgan bo’lsa hayotda ham o’zgarish bo’lgan bo’ladi, jamiyatdagi o’zgarish so’zda aks etadi». O’zbek xalqining betakror durdonasi «Devonu lug’otit turk»ning tarix, til, adabiyot, jug’rofiya, tibbiyot, madaniyat, san‘at va boshqa o’nlab tarmoqlar haqidagi qimmatli ma‘lumotnoma ekanligi buning yaqqol dalilidir. Ma‘lum bir til yoki ikki va undan ortiq til so’zlarini muayyan maqsadga ko’ra yig’ib tizimlashtirgan holda lug’at tuzish va shu bilan bog’liq masalalarni ilmiy tadqiq qiladigan tilshunoslik sohasiga leksikografiya deyiladi. Maqsad va vazifalariga ko’ra lug’atchilik ikki tarmoqqa bo’linadi: 1. Ilmiy leksikografiya – lug’atchilikning nazariy masalalari bilan shug’ullanuvchi sohasi. [1] O‘zbekiston Respublikasi Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 22.12.2020 yildagi VM-802-sonli qarori