UMUMIY PSIXOLOGIYA IKKINCHI BO’LIM SHAXSNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI II BOB TEMPERAMENT 1. Temperamentning psixologik tavsifi Temperament to’g’risida umumiy tushuncha.Insonning ruhiy olami beto’xtov harakatlar majmuasidan iborat bo’lib, biri ikkinchisini bevosita taqozo etadi va ular uzluksiz zanjir tizimiga o’xshash tarzda hukm suradi. Xuddi shu bois shaxs rushiyatida tashqi atrof-mushit to’g’risidagi taassurotlar, o’tmish xotiralari, kelajak yuzasidan ijodiy xayollar, ezgu niyatlar, xohish istaklar, maqsad va tilaklar, mulohaza, fikr va muammo, hissiy kechinmalar, irodaviy sifatlar uzluksiz tarzda o’zaro o’rin almashtirib turishi evaziga ontogenetik dunyoga mustahkam negiz hozirlanadi. Ruhiy olam kechishi, uning sur'ati, mazmuni, shakli ko’lami, xususiyati, xislati, sifati, mexanizmi alohida, yakka hol insonda rang-barang tarzda namoyon bo’linish kuzatiladi. Shuning uchun bo’lsa kerak, insonlar tabiat hodisalariga, omillariga, ta'sir kuchlariga tez yoki sekin, yengil yoki mushkulot bilan javob qaytarishga moyillik ko’rsatadilar.Shuni alohida ta'kidlab o’tish kerakki, psixik faoliyatning dinamikasi nafaqat temperamentga, balki motivlarga, psixik holatlarga, his-tuyg’ularga ham bevosita bog’liqdir. Misol uchun, inson o’zi temperamentning qaysi tipiga taalluqli bo’lishidan qat'iy nazar, o’z faoliyatiga layoqatli, mayli kuchli, intilishi qat'iy, qiziquvchan bo’lsa, uni tashkillashtirishda va nazardan qolishda uyushqoqlik, harakat sur'ati esa tezkor amalga oshadi, unga loqayd munosabatni bildirsa, ish sur'ati sekin va sust kechadi. Har qanday vaziyatga qaramasdan, shaxsning qarindosh urug’lari to’g’risidagi, shuningdek, jahonda kechayotgan noxush xabarlar uning a'zoyi badanini larzaga keltiradi, labi quriydi, rangi bo’zaradi, atrof-muhitga nisbatan mo’ljalini yo’qotadi. Psixologiyada temperamentga taalluqli individual dinamik xususiyatlar bilan motivlar va psixologik holatlar, hissiy kechinmalarning dinamik xususiyatlari o’rtasida muayyan darajasida tafovut mavjudligi alohida ta'kidlanadi. Ular orasidagi farqlarni ajratib ko’rsatish maqsadida qo’shimcha belgilar kiritiladi va o’ziga xos tarzda tavsiflab beriladi. Ularning ayrimlarini ajratib ko’rsatish maqsadga muvofiq. 1. Favqulodda temperamentning bir xil xususiyatlari, motiv, psixik holat va hodisalardan farqli o’laroq, aynan shu shaxsning o’zida, uning turli faoliyatlarida, xatti-harakatlarida, muomalasida ifodalanadi. 2. Temperament xususiyatlari tabiiy shartlanganlik omiliga taalluqli bo’lganligi tufayli inson shayoti va faoliyatining (umrining) butun davomida yoki uning muayyan bir bo’lagida (ta'sirga beriluvchanligi sababligidan qat'i nazar) barqaror, o’zgarmas va mustahkamdir. 3. Yakka hol shaxsga daxldor temperamentning turli xususiyatlari o’zaro bir-biri bilan g’ayriqonuniy ravishda birlashgan bo’lmasdan, balki ular o’zaro bir-biri muayyan qonuniyat asosida mujassamlashib, xuddi shu xususiyatlar uning tiplarini tavsiflovchi o’ziga xos tizilmani vujudga keltiradi. 4. Psixologiya fanida temperament xususiyatlari deganda, alohida bir shaxsning psixik faoliyati dinamikasini belgilovchi psixikaning barqaror, o’zgarmas individual-tipologik xususiyatlari majmuasi tushuniladi. Mazkur xususiyatlar turli shakl va mazmunga ega bo’lgan motivlarda, psixik holatlarda, maqsadlarda, faoliyatlarda nisbatan o’zgarmovchi, temperament tipini tasvirlovchi tuzilmani tashkil qiladi. 5. Psixologiya faning ijtimoiy tarixiy taraqqiyoti davrida temperamentga nisbatan bildirilgan mulohazalar, uning moddiy asosi to’g’risidagi talqinlar xilma-xil bo’lib, shaxsning psixologik xususiyatlarini o’ziga xos tarzda tushuntirish uchun xizmat qilib kelgan.