Somoniylar davrida xo'jalik hayot Somoniylar davrida xo'jalik hayot MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………….3 I-BOB. SOMONIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA SIYOSIY-IQTISODIY HAYOTI………………………………………………7 1.1. Movaraunnahr va Xurosonda Somoniylar davlatining tashkil topishi………..7 1.2. Somoniylar davrida davlat boshqaruvi yer egaligi tizimi…………………….13 1.3. Somoniylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va xo’jalik hayoti…….………….17 II-BOB. SOMONIYLAR DAVLATIDA ILM-FAN, MADANIY HAYOTI VA DIN…………………………………………………………………………….…20 2.1. Somoniylar davlatida ilm-fan, madaniy hayot va din......................................20 2.2. Somoniylar davrida din....................................................................................26 2.3. Somoniylar davlatining ichki va tashqi siyosati..............................................32 XULOSA………………………………………………………………………...35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………………………38 KIRISH Tarix insoniyat hayotining shakllanishi, taraqqiy etib borishi va kelajak uchun zaruriy extiyojlarni yaratishga asos bo’lib xizmat qilishi bilan birgalikda o’tmish ajdodlarimizning bosib o’tgan turmush tarzini halollik, haqqoniylik hamda tanqidiy ruhda tahlil qilishni ham o’z zimmasiga yuklaydi[1]. Tarixni o’rganish, tarixiy voqealarni kelajak avlodga haqqoniy ochib berish haqida muhtaram Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov o’zlarining “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarlarida quyidagi fikrlarni bildirgan: “El yurtimiz o’zining ko’p asrlik tarixi davomida mash’um xatarlarni necha bor ko’rgan, ularning jabrini tortgan. Shunday asoratlar tufayli tilimiz, dinimiz va ma’naviyatimiz bir paytlar qanday xavf ostida qolganini barchamiz yaxshi bilamiz. Ana shu fojiali o’tmish, bosib o’tgan mashaqqatli yo’limiz barchamizga saboq bo’lishi, bugungi voqelikni teran tahlil qilib, mavjud tahdidlarga nisbatan doimo ogoh bo’lib yashashga da’vat etishi lozim. O’z tarixini bilmaydigan, kechagi kunni unutgan millatni kelajagi yo’q. Bu haqiqat kishilik tarixida ko’p bora o’z isbotini topgan.” Shu nuqtai nazardan Somoniylar davri tarixi bevosita arab xalifaligining O’rta Osiyo hududini bosib olib, bu hududda arab tili, arab yozuvi, arab urf-odatlari joriy qilinishi siyosatiga qarshi mustaqil davlatning shakllanishi bilan bog’liq voqealarni ochib beradi. Mavzuning dolzarbligi: Somoniylar davlati arab xalifaligi istibdodidan so’ng mustaqillikni qo’lga kiritgan Movarounnahr tarixi hisoblanadi. Ushbu bitiruv malakaviy ishida mustaqil Somoniylar davlatining tashkil topishi, davlatning ichki va tashqi siyosati manbalar asosida tahlil qilingan. Asosiy yozma manba sifatida Muhammad Narshaxiyning “Buxoro tarixi”dan foydalanildi. Bundan tashqari Respublikamizning qator tarixchi professor olimlarining Somoniylar davri tarixiga oid monografiya va ilmiy asarlaridan foydalanildi. Ismoil Somoniy o’rta asrlarning qobiliyatli, serg’ayrat va nihoyatda zukko davlat arbobi edi. U Movarounnahrni birlashtirgach, markazlashgan mustahkam davlatni tuzishga intiladi. U o’z vatanida barqaror tinchlikni ta’minlab, uni mustahkamlashda hukmronlik qobiliyatining hamma nozik hususiyatlarini ishga soladi. Avvalo katta qo’shin to’plab, ko’chmanchilar dashtiga askar tortadi. 893 yilda Taroz shahrini fath etib, dashtliklarga qaqshatkich zarba beradi. Bu somoniylar davrida ko’chmanchilarga qarshi qilingan oxirgi katta yurish bo’ldi. Natijada dashtlik qabilalarning Movarounnahr viloyatlariga bo’lgan uzluksiz bosqinlari barham topib, o’troq aholi endilikda vohalar atrofi bo’ylab yuzlab kilometrga cho’zilgan mudofaa devorlari-yu, son-sanoqsiz qal’alarni bino qilish va ularni muttasil ta’mirlab turishdek og’ir va mashaqqatli mehnatdan, tashvidan forig’ bo’ladi. Xuddi shu davrdan boshlab, 300 km dan oshiqroq masofada Buxoro vohasining girdini o’rab turgan qadimiy mudofaa inshooti «Kampirak» devorining har yilgi odatiy hashari ham to’xtatilib, u qarovsiz qoldirilgan. Narshaxiyning yozishicha, Amir Ismoil o’zining kuchli qo’shinlarini nazarda tutib, «Toki men tirik ekanman, Buxoro viloyatining devori men bo’laman», deb aytgan ekan[2]. [1] Karimov I.A.“Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q”. T., “Sharq”, 1998, 3-bet. [2] Ahmadali Asqarov. “O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi”.T., “Universitet”, 2007, 139-bet.