LINGVISTIK EKSPERTIZA MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 3 I BOB. LINGVISTIK EKSPERTIZANING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI……………………………………………………………………..….51.1. Lingvistik ekspertiza tushunchasi, predmeti va vazifalari ............................. 5 1.2. Sud lingvistik ekspertizasining huquqiy maqomi va turlari ........................ 11 1.3. Lingvistik ekspertiza sohasining shakllanish tarixi va rivojlanishi ................ 14 II BOB. LINGVISTIK EKSPERTIZANI O‘TKAZISH METODIKASI VA AMALIY MASALALARI………………………………………………………18 2.1. Matnni lingvistik tahlil qilish usullari va bosqichlari ................................. 18 2.2. Haqorat, tuhmat va nizoli matnlarni ekspertiza qilish xususiyatlari ............ 27 XULOSA ............................................................................................................ 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ........................................ 33 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Axborot asrida muloqot madaniyati va so‘z mas’uliyati har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, huquqiy munosabatlarda til birliklarining noto‘g‘ri talqin qilinishi turli nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, tilshunoslikning amaliy tarmog‘i hisoblangan lingvistik ekspertiza sohasini tadqiq etish bugungi kunning kechiktirib bo‘lmas vazifasidir.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek:"Biz o‘zbek tilini rivojlantirish borasidagi ishlarimizni yangi bosqichga ko‘tarishimiz, ona tilimizning davlat va jamiyat hayotidagi o‘rni va nufuzini yanada oshirishimiz shart".[1]Tilning ijtimoiy va huquqiy himoyasini ta’minlashda lingvistik ekspertizaning dolzarbligi quyidagilar bilan belgilanadi:Birinchidan, ijtimoiy tarmoqlar va OAVda haqorat, tuhmat hamda nizoli matnlarning ko‘payishi ularga xolis ilmiy baho berish ehtiyojini yuzaga keltirmoqda;Ikkinchidan, sud-huquq amaliyotida tilshunos mutaxassis (ekspert) xulosasining daliliy ahamiyati oshib bormoqda;Uchinchidan, o‘zbek tilining pragmatik va semantik imkoniyatlarini huquqiy normalar doirasida tizimlashtirish zaruriyati mavjud. Bugungi axborotlashgan jamiyatda lisoniy muloqot nafaqat axborot almashish vositasi, balki huquqiy munosabatlarning markaziy obyektiga aylandi. Lingvistik ekspertiza mavzusining dolzarbligi quyidagi fundamental omillar bilan izohlanadi: Birinchidan, axborot makonining huquqiy tartibga solinishi. Ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar va elektron OAV orqali tarqatilayotgan ma’lumotlarning hajmi ortishi bilan birga, ular orqali shaxsning sha’ni va qadr-qimmatiga tajovuz qilish holatlari ham ko‘paymoqda. Nizoli matnlarda ishlatilgan so‘z va iboralarning haqiqiy semantik ma’nosini, ularning haqorat yoki tuhmat ekanligini aniqlash uchun professional tilshunos mutaxassis tahlili zarur. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, ona tilimizning nufuzini oshirish bilan birga, uning ijtimoiy hayotdagi barqarorligini ta’minlash, har bir so‘zning mas’uliyatini anglash davlat siyosatining ustuvor vazifasidir. Ikkinchidan, sud-tergov amaliyotida filologik bilimlarga bo‘lgan ehtiyoj. Jinoyat va fuqarolik ishlari doirasida matnlarning (shartnomalar, vasiyatnomalar, tahlika soluvchi xatlar) mazmunini to‘g‘ri interpretatsiya qilish huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Bu o‘rinda tilshunoslikning nazariy metodlari, xususan, semantik, pragmatik va stilistik tahlil usullarini amaliyotga tatbiq etish sud qarorlarining adolatli va ilmiy asoslangan bo‘lishini ta’minlaydi. Uchinchidan, lingvistik ekspertizaning fanlararo integratsiyalashuvi. Lingvistik ekspertiza sof filologiya doirasidan chiqib, psixolingvistika, sotsiolingvistika va huquqshunoslik bilan tutashmoqda. Nazariy tilshunoslikdagi metodologik yangilanishlar, ayniqsa, struktur va antroposentrik yo‘nalishlarning rivojlanishi ekspertiza jarayonida muallifning shaxsini, uning ruhiy holatini va nutqiy maqsadini (intensiyasini) aniqroq belgilash imkonini beradi. To‘rtinchidan, milliy qonunchilik va til siyosati. "Davlat tili haqida"gi qonun talablarining ijrosini ta’minlash, rasmiy-idoraviy uslubdagi lisoniy kamchiliklarni bartaraf etish hamda jamoat joylaridagi yozuv va reklamalarning til me’yorlariga mosligini nazorat qilish bevosita ekspertiza xulosalariga tayanadi. Bu esa o‘zbek tili lug‘at boyligini, jumladan, terminologik bazasini doimiy ravishda sotsiolingvistik va huquqiy nuqtayi nazardan monitoring qilishni taqozo etadi. Xulosa qilib aytganda, lingvistik ekspertizani tadqiq etish nafaqat nazariy tilshunoslik uchun, balki jamiyatda so‘z erkinligi va qonun ustuvorligi muvozanatini saqlash uchun ham g‘oyat dolzarbdir. [1] Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017. – B. 432.